X
تبلیغات
امپراطوران آنلاین

سلاطین دنیای هنر و فناوری

آتش دل ترانه ای که 80 سال غلط خوانده شد!

تصنیف "آتش دل" که سال ها پیش توسط استاد زنده یاد جلال تاج اصفهانی خوانده شده ،بی شک یکی از زیباترین تصانیفی است که تاریخ موسیقی ایران آن را تجربه کرده است. ناصر مجرد که هم اهل قلم است و هم اهل موسیقی درباره این تصنیف یادداشتی  با رویکرد تاریخی نگاشته است که به یک اشتباه تاریخی اشاره می کند.

وقتی قرار باشد دیکته ای را همه از روی دست هم بنویسند و بدون هیچگونه تفکر و صرف وقتی، فقط نمره بگیرند، اگر املای اولی درست باشد، همه آنها که تقلب کرده اند نیز نمره 20 می گیرند که البته فقط دیکته نخستین، دیکته است و بقیه رونویسی مشق شب کرده اند و هیچکدام برای نوشتن آن فکر نکرده و زحمتی نکشیده اند. فقط احتمالاً دلشوره این را داشته اند که نکند دیکته اولی غلط باشد و آنها هم به تبع او غلط نوشته باشند و در نتیجه نمره 20 رایگان را از دست بدهند!
در مورد بسیاری از تصنیف ها و ترانه های سنتی ایران، متأسفانه این مثال صادق است که هرگاه خواننده ای تصنیف یا ترانه ای را خوانده و به اصطلاح گل کرده، دیر یا زود، دیگران هم بدون این که فکر کنند که آیا این سروده با ساختار حنجره و محدوده فرکانسی صدای آنها سازگار است یا نه، با کمی دستکاری سلیقه ای- ونه علمی- تصنیف را خوانده و زحمات شاعر و آهنگساز را نادیده گرفته و با گوش و هوش شنوندگان بازی کرده اند. از جمله این سرودها- که تعدادشان هم کم نیست- می توان از ترانه بسیار دلنشین «آتش دل» در ابوعطا یاد کرد که آهنگ زیبای آن یکی از 4هزار کار آهنگسازی زنده یاد عبدالحسین برازنده و شعر لطیف آن از سروده های ناب استاد حسن صدرسالک است که در 102 سالگی خوشبختانه زنده و سرحال است و انشاءا... که سال های سال عمر با عزت و سلامت داشته باشد.
شعر و آهنگ و مایه این تصنیف به حدی زیبا و جفت و جور است که نظیر آن را در موسیقی سنتی ایران کمتر می توان یافت. اما متأسفانه همین کار زیبا و دلنشین، از آغاز تا به امروز توسط چند خواننده صاحب نام و گاهی کمتر مشهور، با غلط هایی در شعر و ملودی خوانده شده و عجیب این که هر خواننده ای سعی کرده به جای رفع اشتباه های خواننده قبلی، اشتباه تازه ای به آن بیفزاید که مبادا تصور شود دانش او از بقیه کمتر است!
لطفاً اصل ترانه را- آن طور که مورد تایید استادحسن صدرسالک است- ملاحظه بفرمایید تا بعد راجع به نکات فنی آن مطالبی را به عرضتان برسانم:
در دل آتش غم رُخَت تا که خانه کرد (1)
دیده سیل خون به دامنم بس روانه کرد(2)
آفتاب عمر من فرو رفت و ماهم از افق چرا سر برون نکرد
هیچ صبحدم نشد فلک چون شفق زخون دل مرا لاله گون نکرد
ز روی مَهَت جانا پرده برگشا- در آسمان مه را منفعل نما
به ماه رویت سوگند که دل به مهرت پابند به طره ات جان پیوند
فراق رویت یک چند قسم به زند و پازند به جانم آتش افکند(3)
بیا نگارا جمال خود بنما زِ رنگ و بویت خجل نما گل را
رو در طرف چمن بین بنشسته چو من دل خون بس زغم یاری غنچه دهن.
گل درخشنده، چهره تابنده، غنچه درخنده بلبل نعره زنان
هرکه جوینده باشد یابنده، دل دارد زنده بس کن آه و فغان
ز جور مهرویان شکوه گرسازی به ششدر محنت مهره اندازی
همچون سالک دست خودبازی همچون سالک دست خود بازی
نخستین خواننده ای که «آتش دل» را غلط خواند متأسفانه زنده‌یاد جلال تاج اصفهانی خواننده بزرگ و خوش صدا بود که هم در بیان کلمات و هم در اجرای ملودی اشتباهاتی داشت و چون از علم تلفیق کلام و آهنگ بی بهره بود استاد برازنده و استاد سالک را به شدت دلگیر کرد و بنا به قول مهندس جمشید برازنده فرزند مرحوم استاد برازنده- که خود وی، شاعر، نوازنده و آهنگساز و خواننده قابلی است- دلیل اشتباه در کار هم این بود که شاعر و آهنگساز در اصفهان بودند و صفحه این ترانه و آهنگ بدون هیچگونه احساس مسئولیتی در حلب سوریه تهیه شد!
بعدها، خانم پروین در برنامه گلهای 373- خانم سیما بینا و آقایان ایرج، علیرضا افتخاری، مصطفی محبی زاده، اصغر شاه‌زیدی، سالار عقیلی و چند خواننده کمتر شهرت یافته- اشتباهات تاج اصفهانی را بیشتر یا کمتر تکرار کرده و گاهی مدعی صحت و برتری کارشان بر دیگران شده اند! (4)
در دیدارهای متعددی که با استاد سالک داشتم، ایشان هم از غلط خوانی ترانه «آتش دل» توسط خواننده های مختلف ابراز تأسف می کرد و همه را از چشم تاج می دید!

پانوشت‌ها:
1- زنده یاد تاج اصفهانی، «در دل آتش غم رُخَت» را خوانده بود « دل در آتش غم رُخَت» که بعدها اصلاح شد ولی چه سود که همه از روی نخستین اجرا، غلط خواندند!
2- خوانندگان این ترانه، بدون استثنا ابتدا ملودی کلمه «دیده» را از درجه چهارم گام شروع کرده و روی درجه نخست تمام کرده اند: مثلاً خوانده اند « ر- سل- ر» یعنی نت اول چنگ نقطه دار « ر» که « دی» و نت دوم دولا چنگ « سل» که « ده» آخر چنگ « ر» که « سی» عبارت «دیده سی» را تشکیل می دهند در همان ضرب نخست میزان اجرا می شوند. در حالی که ملودی درست از درجه نخست گام شروع می شود و بعد به درجه چهارم می رود که در مثال بالا چنگ نقطه دار نخست می شود « سل» و دولا چنگ و چنگ بعدی ضرب نخست میزان، نت « ر» خواهد بود و تنها وقتی ملودی مسیر درست خود را طی کند، لحن ملودی با معنی شعر انطباق پیدا می کند. در این شعر، عبارت «دیده» اسم است ولی وقتی ملودی را از درجه چهارم به اول بخوانیم لحن ملودی عبارت «دیده» را به فعل تبدیل می کند که مطلقاً درست نیست چرا که منظور شاعر «چشم و بصر» بوده است نه دیدن و نگاه کردن. 
 3- این یک سطر را اغلب خوانندگان و از همه مهمتر، خود تاج اصفهانی جا انداخته و در هنگام اجرا، هیچیک متوجه سکته و خلاء کار نشده اند. چرا که همه سعی کرده اند عین اجرای غلط تاج را تکرار کنند! اما بعدها در مورد همین یک سطر اصلاحاتی صورت گرفت!
4- در میان جمع خوانندگان «آتش دل» آنان که علم تلفیق و درست خواندن را بیش از سایرین رعایت کرده اند یکی مصطفی محبی زاده از شاگردان خوب زنده یاد تاج است که گویا در مسابقه بهترین اجرای سال 1379 صدا وسیما، به خاطر خواندن این ترانه زیبا، حایز رتبه اول شده و در نهایت، سالار عقیلی با صوتی خوش به اجرای آن پرداخته که درست ترین کار ممکن را انجام داده است. 
 
   منبع: پایگاه اطلاع رسانی موسیقی ایران
نظرات (9)
نام :
ایمیل : [پنهان میماند]
وب/وبلاگ :
برای نمایش آواتار خود در این وبلاگ در سایت Gravatar.com ثبت نام کنید. (راهنما)
نوشته: هزارHazaar از [ ایران ]
خیلی محبت کردین این سادداشت رو نوشتین و از خوش شانسی من بود که با این یادداشت برخورد کردم چون دیروز این آهنگ رو اتود می کردم و نمونه آن را از ایرج و افتخاری و خود استاد تاج شنیده بودم و احساس می کردم که باید اشکالی داشته باشه خیلی سپاسگزارم.
جمعه 30 بهمن‌ماه سال 1388 ساعت 10:47 ق.ظ
امتیاز: 0 0
پاسخ:
خواهش می کنم نظر لطف شماست
نوشته: هزار از [ ایران ]
ممکن یک لطفی بفرمائین من هر چی گشتم نسخه ای از آتش دل که سالار عقیلی خوانده باشه نیافتم اگر شما دارین و ممکن برام بفرستین؟ ممنون میشم
آدرس من:a_a_bakhtiar@yahoo.com
جمعه 30 بهمن‌ماه سال 1388 ساعت 11:09 ب.ظ
امتیاز: 0 1
نوشته: غ-خواجه علی از [ ایالات متحده آمریکا ]
با سلام
می خواستم بدانم ؛شیدای چالشتری؛ که این شعر گویا از آن اوست همان استاد حسن صدر سالک هستند.اگر جواب خیر است ،چرا نام ایشان در کنار این اثر عنوان می شود.
سه‌شنبه 18 خرداد‌ماه سال 1389 ساعت 01:15 ق.ظ
امتیاز: 0 0
خیلی بهتر می شد که زیر این مطلب می نوشتید که نقد و بررسی این مطلب توسط استاد آواز و کسی که 11 سال شاگرد بنان بوده است و در قلم رانی دستی توانا دارد "‌استاد ناصر مجرد ایرانی"‌ نوشته شده است!

+ممنون که شما به تبعیت از دیگران این اشتباه را تکرار نکردید و این اشتباه را بازگو کردید
چهارشنبه 23 تیر‌ماه سال 1389 ساعت 01:37 ق.ظ
امتیاز: 0 0
نوشته: علی شبان از [ ایران ]
دوست عزیز با تشکر از مطلبی که پست کردید با خودم فکر کردم گفتم چند تا مطلب به نظرم میرسه که بهتره بگم:
1 - نخست اینکه دلیلی نداره در اجرای یک تصنیف دقیقا عین شعر توسط گروه موسیقی یا خواننده مو به مو اجرا بشه. نمونه های زیادی هست که بنا به صلاحدید موسیقائی دچار تغییر شده اند. برای اینکه حساسیت زیادی ایجاد نشه مثال نمی آرم.
دوم اینکه در مرود اجرا یم طابق با ضرب و اطلاعات خوبی که در مورد نت نگاری و شیوه ی اججرا دادید باید بگم که با تمام زیبائی این مطلبتون یک مسئله رو مطابق با مبانی نظری موسیقی غیر ایرانی ارائه کردید. دلیل احتلا ف دقیقا همین جاست که مسئله و اختلاف پیش می آید در حالی که از دیدگاه موسیقی غیر ایرانی لحن و ریتم (نه تمپو) درست نیست از نظر موسیقی ایرانی کاملا درست و بی عیب ارائه شده. میشه در این مورد به ادوار ایقاعی مراجعه کرد تا مسیله وزن روشن بشه.
نمی خواهم زیاد حرف بزنم همین قدر فکر می کنم بس باشه.
چهارشنبه 24 شهریور‌ماه سال 1389 ساعت 09:47 ق.ظ
امتیاز: 0 0
پاسخ:
بسیار سپاس گذارم از شما دوست گرامی که با دقت مطالب رو موشکافی کردید.
دقیقآ با شما موافقم نمونه بسیار بارز این امر تصنیف "ای پادشه خوبان" از خانوم هایده میباشد که غزل ابتدایی از یه شعر حافظ میباشد و کل تصنیف از چندین قسمت از دیوان حافظ میباشد که خودم به شخص روی این تصنیف تحقیق کردم.
اما اینجا موضوع جابجایی مصرع یا بیت ها نیست بلکه در تلفظ و جابجایی کلمات می باشد که به وضوح دیده میشود
و برای یه تصنیف به این گرانبهایی همچون آتش دل زیاد خوب نیست.
هرچند که امروزه در استودیو های زیر زمینی کل شعر و مضمون اولیه را زیر و رو میکنند اما من معتقدم که آواز هایی که به صورت سنتی اجرا میشوند بهتر است دقیقآ مانند همان شعر اولیه بدون افزودگی یا کم و کاست باشد.
غیر از این هم باشد مشکلی پیش نخواهد آمد و این نظر شخصی خود من است.
با تشکر
نوشته: roozbeh.s از [ ایران ]
امروزه واقعا یکی از مشکلات موسیقی ما به خصوص موسیقی سنتی همین اشکال های آگاهانه یا صرفا غیر آگاهانه خوانندگان ماست که در بسیاری موارد خودشون دخالتی در تنظیم و تدوین شعر نداشتن . و باید تا حد ممکن این گونه اشتباهات کاهش پیدا کنه تا هم حق معنوی شاعر مربوطه حفظ بشه و هم اشعار با معنا و مفهوم حقیقی درک بشن.

ممنون
پنج‌شنبه 17 فروردین‌ماه سال 1391 ساعت 10:21 ب.ظ
امتیاز: 0 0
نوشته: راد از [ ایران ]
با سلام به همه دوستان
ممنون از نظراتتون ...
اگه کسی کالکشن تصنیف آتش دل؛ با صدای 10 تن از خوانندگان مطرح کشور رو خواست،
اینجا کامنت بذاره.
بدیهی که گذاشتن ایمیل ضروریه!!
باتشکر
سه‌شنبه 22 فروردین‌ماه سال 1391 ساعت 04:32 ب.ظ
امتیاز: 0 0
نوشته: مهدی از [ آلمان ]
باسلام وعرض خسته نباشید از این همه دقت .
شما که میفرمایید این تصنیف غلط خوانده شده است لطف میفرمودییدو صحیح انرا میگذاشتید که ما هم ببینیم
چند جای دیگر هم همین را نوشته بودند وبنده هم همین را جواب دادم
با تشکر فراوان از دقت نظر شما
یکشنبه 28 خرداد‌ماه سال 1391 ساعت 05:23 ب.ظ
امتیاز: 2 0
نوشته: از [ ایران ]
یکی از این اثرها که آقای افتخاری با استاد حبیب الله بدیعی کار کرده اند مشکلاتی که شما ذکر کردید را نداشت به نظر من.
با تشکر
جمعه 13 مرداد‌ماه سال 1391 ساعت 05:06 ب.ظ
امتیاز: 0 0